در روزهایی که صدای انفجار جای صدای پرندگان را گرفته و سایه‌ی ناامنی بر سر شهرها افتاده، تنها جسم انسان‌ها نیست که آسیب می‌بیند؛ روان‌ها نیز درگیر نبردی خاموش می‌شوند. در چنین شرایطی، ذهن انسان به‌طور ناخودآگاه به الگوهای قدیمی و ریشه‌دار خود بازمی‌گردد؛ الگوهایی که در روان‌شناسی به آن‌ها «طرحواره» گفته می‌شود.

طرحواره‌ها، نقشه‌های ذهنی ما برای درک جهان و واکنش به آن هستند. در شرایط بحرانی مانند جنگ، برخی از این طرحواره‌ها فعال می‌شوند و بر رفتار، احساسات و تصمیم‌گیری‌های ما تأثیر می‌گذارند. شناخت این طرحواره‌ها و راهکارهای مقابله با آن‌ها می‌تواند به ما کمک کند تا در دل بحران، سلامت روان خود را حفظ کنیم.

طرحواره رهاشدگی؛ ترس از تنها ماندن
یکی از رایج‌ترین طرحواره‌هایی که در زمان جنگ فعال می‌شود، طرحواره رهاشدگی است. این طرحواره با ترس از دست دادن عزیزان، احساس بی‌پناهی و نگرانی از تنها ماندن همراه است. افرادی که این طرحواره در آن‌ها فعال می‌شود، ممکن است دچار اضطراب شدید، وابستگی بیش از حد یا حتی انزوا شوند.

راهکارها:
– تقویت روابط ایمن با اطرافیان و ایجاد حس تعلق
– گفت‌وگوی درونی مثبت و تمرین استقلال عاطفی

طرحواره آسیب‌پذیری؛ ترس از فاجعه
در دل جنگ، ترس از قحطی، بیماری، مرگ یا آسیب به خود و عزیزان، طرحواره آسیب‌پذیری در برابر ضرر را فعال می‌کند. این طرحواره باعث می‌شود فرد همواره منتظر وقوع فاجعه باشد و نتواند تصمیمات منطقی بگیرد.

راهکارها:
– به چالش کشیدن پیش‌بینی‌های فاجعه‌آمیز
– تمرین تحمل ابهام و پذیرش عدم قطعیت

طرحواره منفی‌گرایی؛ ذهنی که فقط بدی‌ها را می‌بیند
در شرایط بحرانی، ذهن انسان تمایل دارد فقط جنبه‌های منفی را ببیند. این حالت، نشانه‌ای از طرحواره منفی‌گرایی و بدبینی است. افراد دچار این طرحواره، آینده را تیره و تار می‌بینند و امید خود را از دست می‌دهند.

راهکارها:
– شناسایی و اصلاح افکار منفی
– تمرین خوش‌بینی آگاهانه و تصور سناریوهای مثبت

طرحواره بازداری هیجانی؛ بی‌حسی در برابر درد
برخی افراد در مواجهه با بحران، احساسات خود را سرکوب می‌کنند تا قوی به نظر برسند. این رفتار می‌تواند نشانه‌ای از طرحواره بازداری هیجانی باشد. در این حالت، فرد ممکن است حتی احساسات دیگران را مسخره کند یا نسبت به درد خود بی‌تفاوت شود.

راهکارها:
– شناسایی و بیان احساسات سرکوب‌شده
– پذیرش هیجانات به‌عنوان بخشی طبیعی از انسان بودن

نقش استرس و اضطراب در فعال‌سازی طرحواره‌ها
درک تفاوت میان استرس و اضطراب نیز در این زمینه اهمیت دارد. استرس معمولاً کوتاه‌مدت و ناشی از عوامل بیرونی است و گاهی می‌تواند مفید باشد. اما اضطراب، بلندمدت، درونی و همواره مضر است. اضطراب شدید می‌تواند طرحواره‌ها را فعال کرده و ذهن را درگیر پیش‌بینی‌های منفی کند.

راهی برای عبور از طوفان

شناخت طرحواره‌ها و کار کردن روی آن‌ها، به‌ویژه در شرایط بحرانی، می‌تواند به ما کمک کند تا از نظر روانی مقاوم‌تر شویم. مراجعه به روان‌درمانگر، تمرین‌های ذهن‌آگاهی، نوشتن احساسات و گفت‌وگو با افراد قابل اعتماد، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند در این مسیر یاری‌مان کنند.

در نهایت، باید به خودمان یادآوری کنیم که احساس ترس، نگرانی یا غم در چنین شرایطی طبیعی است. اما ما می‌توانیم با آگاهی، این احساسات را مدیریت کنیم و اجازه ندهیم که ذهن‌مان قربانی جنگی دیگر شود.

ریحانه رحمانی