در طول تاریخ، جنگ‌ها با طنین گلوله آغاز شده‌اند اما نه‌همیشه با سکوت صلح پایان یافته‌اند. یکی از مهم‌ترین مفاهیم در حقوق بین‌الملل که بین جنگ و صلح قرار می‌گیرد، آتش‌بس (Ceasefire) است؛ مفهومی که گرچه گاهی موقت و شکننده است، اما می‌تواند مقدمه‌ای برای پایان مخاصمه و شروع یک نظم جدید باشد.

در متن حاضر، ضمن بررسی جایگاه حقوقی آتش‌بس، به مواردی همچون شرایط و الزامات آن، نقش سازمان‌های بین‌المللی، پیامدهای نقض آتش‌بس و نمونه‌های تاریخی از جمله ایرلند شمالی و درگیری‌های اسرائیل با فلسطینی‌ها و دیگر کشورهای عربی و در نهایت ایران و اسرائیل خواهیم پرداخت.

مفهوم آتش‌بس و جایگاه آن در حقوق بین‌الملل

آتش‌بس به‌طور کلی توافقی است میان طرف‌های درگیر در یک مخاصمه مسلحانه برای توقف موقت یا دائمی عملیات نظامی، این توافق ممکن است با هدف‌های تاکتیکی یا استراتژیک انجام گیرد، اما از منظر حقوق بین‌الملل، دارای جایگاه حقوقی خاص و گاه الزام‌آور است.

ماده ۳۳ منشور ملل متحد، کشورها را ملزم می‌سازد اختلافات خود را از راه‌های مسالمت‌آمیز مانند مذاکره، میانجی‌گری، سازش، داوری یا اقداماتی مشابه مانند آتش‌بس حل‌وفصل کنند، در کنار آن، ماده ۴۰ منشور به شورای امنیت اختیار می‌دهد تا به‌منظور جلوگیری از وخامت اوضاع، دستورات موقتی مانند برقراری آتش‌بس را صادر کند.

نحوه شکل‌گیری آتش‌بس و شرایط حقوقی آن

آتش‌بس می‌تواند به سه شیوه شکل بگیرد:

1. توافق دوجانبه یا چندجانبه میان طرف‌های درگیر.

2. درخواست یا توصیه نهادهای بین‌المللی مانند شورای امنیت سازمان ملل.

3. میانجی‌گری یک کشور ثالث یا سازمان منطقه‌ای.

بر اساس کنوانسیون وین درباره حقوق معاهدات (۱۹۶۹)، هر توافق مکتوب میان دولت‌ها در خصوص موضوعی خاص، از جمله آتش‌بس، در صورت رضایت آزادانه و معتبر طرفین، الزام‌آور خواهد بود، ماده ۲۶ این کنوانسیون بر اصل «pacta sunt servanda» (لزوم وفای به عهد) تأکید می‌ورزد.

نمونه تاریخی آن، آتش‌بس در جنگ یوم‌کیپور (۱۹۷۳) میان اسرائیل و مصر و سوریه بود که در پی قطعنامه ۳۳۸ شورای امنیت برقرار شد و به جنگ پایان داد، این قطعنامه، الزام‌آور بود و بر اساس فصل هفتم منشور، کشورها را ملزم به پذیرش آتش‌بس فوری می‌کرد.

مثال اول: آتش‌بس در ایرلند شمالی – از تاکتیک نظامی تا راهبرد سیاسی

در دهه‌های پایانی قرن بیستم، ایرلند شمالی صحنه یکی از پیچیده‌ترین درگیری‌های داخلی در اروپا بود، گروه جمهوری‌خواه ایرلندی و نیروهای بریتانیایی درگیر جنگی طولانی بودند که با صدها کشته و زخمی همراه شد.

در سال ۱۹۹۴ آتش‌بسی یک‌جانبه اعلام کرد، هرچند این آتش‌بس در ابتدا به صورت یک‌طرفه و بدون ضمانت اجرایی بود، اما به تدریج با میانجی‌گری ایالات متحده و حمایت سازمان ملل متحد، زمینه‌ساز گفت‌وگوهای صلح شد، سرانجام این روند به توافق‌نامه “جمعه نیک” (Good Friday Agreement) در سال ۱۹۹۸ انجامید که پایان رسمی درگیری‌ها را رقم زد.

از منظر حقوق بین‌الملل، آتش‌بس ایرلند شمالی نمونه‌ای است از آن‌که آتش‌بس غیررسمی نیز، در صورت استمرار و پشتیبانی سیاسی و حقوقی، می‌تواند به توافق صلح منتهی شود.

مثال دوم: آتش‌بس در درگیری‌های اسرائیل و فلسطین – آتش‌بس‌های موقتی و شکننده:

در دهه‌های اخیر، درگیری میان اسرائیل و گروه‌های فلسطینی (به‌ویژه حماس در غزه) بارها منجر به درخواست‌های بین‌المللی برای آتش‌بس شده است، در بسیاری موارد، سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و کشورهای ثالث مانند مصر و قطر نقش میانجی‌گر را ایفا کرده‌اند.

برای مثال، در درگیری‌های می ۲۰۲۱، با وساطت مصر و پس از درخواست شورای امنیت و سازمان ملل، آتش‌بسی موقت برقرار شد. هرچند این آتش‌بس توانست خونریزی را متوقف کند، اما به دلیل فقدان توافق صلحی جامع و نبود سازوکار نظارت و ضمانت، بار دیگر به درگیری‌های جدید انجامید.

مطابق حقوق بین‌الملل بشردوستانه (از جمله کنوانسیون چهارم ژنو) و پروتکل اول الحاقی، طرف‌های مخاصمه حتی در جریان جنگ نیز موظف به رعایت اصول انسان‌دوستانه هستند و آتش‌بس‌ها، به‌ویژه آتش‌بس‌های بشردوستانه، ابزاری برای حمایت از غیرنظامیان تلقی می‌شوند.

جنگ ۱۲ روزه ایران–اسرائیل (۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵)

شروع مخاصمه: در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل با عملیات «Rising Lion» حملات پیش‌دستانه وسیعی علیه تأسیسات نظامی و هسته‌ای ایران انجام داد، از جمله ترور فرماندهان و دانشمندان هسته‌ای .

واکنش ایران: ایران با پرتاب حدود ۵۵۰ موشک و بیش از ۱۰۰۰ پهپاد به مواضع داخل اسرائیل پاسخ داد؛ اسرائیل ادعا کرد بیش از ۸۶ ٪ موشک‌ها و ۹۹ ٪ پهپادها توسط سامانه‌های دفاعی آن رهگیری شده‌اند .

کارشناس:حسین ایمانی